پاسخ : اوّل وقت نماز و وقت امساك جهت روزه ساعت 12 شب ( ساعت ميانهء بين دو روشنايى ) است . با چند دليل ، اين مطلب ثابت مىشود : اوّل : از مجموع اخبار به دست مىآيد كه شفق اطلاق مىشود بر روشنايى اوّل شب و فلق اطلاق مىشود بر روشنايى شرقى و صبحگاهى و حدّ فاصل بين اين دو ساعت ، نصف شب است ، و اگر غير از اين باشد ، خلاف ظاهر اخبار است . دوم : روشنايى اوّل شب به تدريج ضعيف مىشود تا نيمه‌شب ، پس از نيمهء شب به‌تدريج زياد مىشود تا طلوع آفتاب ؛ پس به مسامحهء عرفى ، صادق مىآيد كه روشنايى اوّل شب ( شفق ) در نيمهء شب تمام شده ، و بعد از نيمهء شب ، روشنايى ( فلق - سپيده ) آغاز گشته است . سوم : ابتداى اتّصال شفق و فلق ، نقطهء شمال ( خطّ شمال و جنوب - خطّ نصف النهار و نصف الليل ) است ، و پس از اتّصال نيز گوييم همان نقطهء شمال جاى طلوع سپيده است . چون شكّ در « مكلّف به » است ، و در اصول ثابت است كه هنگام شك در مكلّف به بايد احتياط كرد ، و يا بايد به « قدر متيقّن » عمل شود كه در هر دو صورت ( احتياط و عمل به قدر متيقّن ) بايد نيمه‌شب باشد ؛ زيرا زودتر از آن خلاف احتياط است و . . . 3 . در شهرها و نقاطى كه عرض آن‌ها زيادتر از 66 درجه و 33 دقيقهء فلكى است ( يعنى شهرها و بلادى كه در اصطلاح ، قطبى هستند ) تا شهرها و بلادى كه عرض آن‌ها 84 درجه و 33 دقيقه است ، دربارهء نماز و روزه سه سؤال پيش مىآيد : اوّل : گاهى روشنايى اوّل شب و سپيده به هم متّصل ، و اين امر دومرتبه تكرار مىشود ، يك‌بار پيش از شروع روز دائمى و يك‌بار پس از آن .